Do poprawnego działania strony wymagane jest włącznenie obsługi javascript. Zmień to w opcjach Twojej przeglądarki i odśwież stronę.
Rok Mrongowiusza

 

W Zrzeszeniu Kaszubsko-Pomorskim patronem 2014 roku został Krzysztof Celestyn Mrongowiusz, który urodził się 250 lat temu. 

Od kilku lat Zrzeszenie poprzez ogłaszanie patrona dla każdego roku stara się popularyzować wiedzę o ludziach szczególnie zasłużonych dla kultury naszego regionu i zachęcić w ten sposób do zainteresowania się ich dokonaniami. Pewnie i tym razem pojawią się opinie, że tegoroczne wskazanie patrona jest trudne do zaakceptowania dla wszystkich, tym bardziej, że Mrongowiusz nie był przecież Kaszubą, a nawet Pomorzaninem, i co więcej był propagatorem języka polskiego. Uznanie postaci pastora luterańskiego z zamierzchłej przeszłości za bohatera roku na Kaszubach niektórzy mogą odebrać jako fanaberię. Na szczęście na temat Mrongowiusza napisano już wiele i spokojnie możemy zachęcić każdego do sięgnięcia po solidne prace na temat owego pastora z Gdańska, autorstwa chociażby takich badaczy, jak Władysław Pniewski, Wiesław Bieńkowski, Hanna Popowska-Taborska, Zygmunt Szultka czy Jerzy Treder. A Mrongowiusz był postacią naprawdę ciekawą, której poznanie i dziś może dostarczyć argumentów w realizacji programu ruchu kaszubsko-pomorskiego.

Okres królewiecki 

Krzysztof Celestyn Mrongowiusz urodził się 19 lipca 1764 r. w Olsztynku na Mazurach, czyli na terenie dawnych Prus Książęcych. Jego ojciec był rektorem szkoły miejskiej w Olsztynku i kaznodzieją polsko-ewangelickim w Marwałdzie pod Ostródą. Po kilku latach edukacji w szkole prowincjonalnej w Zalewie koło Morąga Krzysztof Celestyn, w wieku 16 lat, został zapisany do wyższych klas gimnazjum szkoły katedralnej na wyspie Knipawa w Królewcu.

W 1782 r. immatrykulował się na tamtejszym uniwersytecie „Albertyna” (niem. Albertus-Universität Königsberg) i rozpoczął studia, głównie teologiczne, filozoficzne i filologiczne. Duży wpływ na ukształtowanie się poglądów etycznych tego młodego Mazura miał Immanuel Kant, w którego wykładach uczestniczył jako student królewieckiego uniwersytetu. Na podstawie prelekcji Kanta z 1782 r. Mrongowiusz wydał w Gdańsku – po wielu latach, bo w roku 1854 – po polsku „Rozprawę filozoficzną o religii i moralności”. 

Mrongowiusz, podobnie jak inni Mazurzy, których językiem ojczystym była mowa polska, musiał obowiązkowo kształcić się w Seminarium Polskim w Królewcu, utworzonym w 1728 r. dla przyszłych pastorów i nauczycieli mających pracować na zamieszkanych przez polskojęzyczną ludność terenach Królestwa Prus. Dzięki temu przyswoił sobie gruntowną znajomość polskiego języka literackiego. Studia pozwoliły mu na opanowanie języka greckiego, łacińskiego i hebrajskiego, nauczył się także języka francuskiego, angielskiego oraz litewskiego. Potem poznał język rosyjski, czeski i łużycki. Z powodu trudności finansowych Mrongowiusz kilkakrotnie musiał przerywać studia i podejmować pracę zarobkową, dawał wówczas prywatne lekcje i udzielał korepetycji. 

Po ukończeniu studiów, w latach 1790–1798, Krzysztof Celestyn Mrongowiusz pracował na posadzie nauczyciela języka polskiego i greki w Collegium Fridericianum oraz w szkole katedralnej na Knipawie w Królewcu. Szybko zyskał opinię znakomitego polonisty. Potrzeby dydaktyczne skłoniły go do wydania podręcznika do nauki języka polskiego. Władze zlecały mu tłumaczenie aktów prawnych, zajmował się także korektą polskich druków wydawanych przez królewieckie oficyny, w tym praktycznych Kalendarzy Pruskich Polskich. Już w okresie królewieckim Mrongowiusz poprzez liczne swoje prace edytorskie i tłumaczenia oraz działalność nauczycielską wyrósł na wielkiego popularyzatora języka polskiego. 

Po III rozbiorze Polski w granicach Królestwa Prus znalazł się znaczny obszar ziem zamieszkiwanych przez ludność polskojęzyczną – w tym Warszawa. W 1797 r. Mrongowiusz, widząc potrzebę kształcenia urzędników do administrowania tymi terenami, zgłosił memoriał (został negatywnie rozpatrzony przez władze w Berlinie)w sprawie powołania na Uniwersytecie Królewieckim katedry języka polskiego. 

Okres gdański 

W 1798 r. Mrongowiusz przeniósł się do Gdańska, gdzie objął posadę kaznodziei polsko-ewangelickiego przy kościele św. Anny oraz lektora języka polskiego w cieszącym się bogatymi tradycjami, ale chylącym się wówczas ku upadkowi gdańskim Gimnazjum Akademickim (mieszczącym się przy dzisiejszej ul. Toruńskiej). Z grodem nad Motławą związał się on na 57 lat i pozostał mu wierny aż do swojej śmierci w 1855 r. Od 1812 r. przez długie lata był też lektorem języka polskiego w szkole św. Jana, która mieściła się przy obecnej ul. Straganiarskiej 18, tj. w sąsiedztwie dzisiejszego Domu Kaszubskiego – siedziby głównej Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego. 

W okresie gdańskim Mrongowiusz wykazywał się wielką pracowitością i aktywnością, szczególnie jako leksykograf, gramatyk, tłumacz i badacz. Poza licznymi podręcznikami do nauki języka polskiego opracowywał i wydawał po polsku kancjonały i psałterze, przekłady utworów autorów antycznych i niemieckojęzycznych na język polski i, oczywiście, słowniki polsko-niemieckie i niemiecko-polskie. Utrzymywał kontakty z wybitnymi uczonymi i pisarzami polskimi z Warszawy, Krakowa, Poznania i przebywającymi na emigracji. Cieszył się ich uznaniem przede wszystkim dzięki publikacjom leksykograficznym, w których, co nie wszyscy jemu współcześni akceptowali, zamieszczał materiały gwarowe, np. kaszubskie/pomorskie i mazurskie. Po sugestii Adama Mickiewicza Mrongowiusz – w dowód szacunku dla jego dokonań – otrzymał w 1852 r. honorowe wyróżnienie od polskiego Towarzystwa Historycznego w Paryżu i został przyjęty w jego szeregi.

Prekursor badań kaszubologicznych

Po przeniesieniu się w 1798 r. z Królewca do Gdańska nasiliły się zainteresowania Mrongowiusza Kaszubami, których mowa obecna była w codziennym życiu miasta. Podejmował się też zadań tłumacza sądowego, więc i od tej strony musiał zgłębiać niuanse kaszubszczyzny. W wydawanych przez siebie słownikach zaczął umieszczać kaszubizmy. W 1823 r. w przedmowie do swego Słownika niemiecko-polskiego żalił się na szybki zanik kaszubszczyzny, a zwłaszcza dialektu Kabatków, czyli lokalnej kaszubskiej grupy zamieszkującej tereny ewangelickich parafii Cecenowo i Główczyce w pobliżu Słupska w prowincji Pommern. Wysunął postulat podjęcia systematycznych badań mowy Kaszubów na tym obszarze. Jego działaniami zainteresowali się przedstawiciele rosyjskiej elity. Chcąc zachęcić Mrongowiusza do podróży badawczej po Kaszubach, wsparł go finansowo były carski minister spraw zagranicznych hrabia Mikołaj Rumiancow – znany z zamiłowania do literatury i nauki. Chęć bliższego poznania mowy i kultury Kaszubów na Pomorzu przez naukowe i polityczne elity państwa rosyjskiego spotkała się też z zainteresowaniem założonego w 1825 r. w Szczecinie Towarzystwa Dziejów Starożytności Pomorskich, którego przewodniczącym był prezydent prowincji Pommern Jan August von Sack. Przed wyruszeniem w celach badawczych do Kaszubów-ewangelików z parafii Cecenowo i Główczyce Mrongowiusz przedstawił swój program badawczy mający na celu: 1) sporządzenie małego słownika kaszubskiego, 2) opracowanie możliwie kompletnego wykazu wszystkich wsi kaszubskich na jednej mapie, 3) ustalenie, czy Kaszubi należą do wschodniego czy zachodniego pnia słowiańskiego, 4) poznanie kaszubskich nazw miesięcy, 5) przygotowanie wykazu literatury na temat Kaszubów, 6) zebranie przysłów kaszubskich, 7) zbadanie, czy Kaszubi mają wspólne z Polakami podania, baśnie itp., 8) określenie, czy i jak zachowały się przedchrześcijańskie święta ludowe i obyczaje związane szczególnie ze zmianą pór roku, 9) ustalenie, jak Kaszuba nazywa sam siebie, a jak swoich sąsiadów. Upowszechnione przez Mrongowiusza wyniki badań terenowych z jego odbytych w 1826 i 1827 r. po okolicach Słupska podróży wprowadziły kwestię kaszubską w orbitę międzynarodowych zainteresowań, szczególnie stawiającej pierwsze kroki slawistyki. W 1828 r. wydał dla Kaszubów-ewangelików Mały katechizm M. Lutra, którego wcześniejsze wydanie pozyskał właśnie podczas podróży badawczej z 1827 r. 

Ogłaszając rok 2014 rokiem Mrongowiusza, trzeba przypominać w środowisku kaszubsko-pomorskim, że wśród prekursorów badań kaszubologicznych centralne miejsce zajmuje właśnie ten Mazur-ewangelik z Gdańska. Ciekawy jest też niuans, który część nam współczesnych może z trudem zaakceptować, że do tych badań zachęcił Mrongowiusza szczodrą dotacją rosyjski mąż stanu.

W obronie języka polskiego

W historii Polski Mrongowiusz zapisał się oczywiście nie tylko jako leksykograf, tłumacz czy prekursor badań kaszubologicznych, ale przede wszystkim jako bohater akcji sprzeciwiającej się germanizacji szkolnictwa na polskojęzycznych terenach Królestwa Prus. W 1842 r. zwrócił się bowiem do króla Fryderyka Wilhelma IV z głośnym memoriałem w obronie nauczania języka polskiego i przede wszystkim religii w tym języku w szkołach powszechnych. Podkreślając w tym wystąpieniu swoją postawę ścisłej lojalności wobec króla, wskazywał na nieprawidłowości, których dopuszczała się administracja. W efekcie memoriału Mrongowiusza pruskie ministerstwo oświaty zobowiązało nauczycieli szkół powszechnych rejencji gdańskiej, kwidzyńskiej i gąbińskiej do nauczania polskich dzieci języka polskiego w wymiarze co najmniej siedmiu godzin tygodniowo, a religii wyłącznie w języku polskim. Odbiło się to dużym echem zarówno na Pomorzu, jak i w Poznańskiem i na Śląsku. 

Postać patrona 2014 roku powinna zachęcać do poznawania złożonej przeszłości Pomorza i bogactwa kaszubszczyzny. Życie i dzieło Mrongowiusza stanowi doskonały powód do dyskusji o najstarszych badaniach nad językiem i kulturą Kaszubów. W kolejnych miesiącach będziemy chcieli – poprzez różne inicjatywy Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego – popularyzować tego wyjątkowego Mazura z Gdańska, który dla Pomorza zrobił tak wiele. 

Łukasz Grzędzicki


Polecana przykładowa literatura o Mrongowiuszu:

K.C. Mrongowiusz 1764–1855. Księga pamiątkowa, pod red. W. Pniewskiego, Gdańsk 1933.

W. Bieńkowski, K.C. Mrongowiusz 1764–1855. W służbie umiłowanego języka, wydanie 2, Olsztyn 1983.

Z. Szultka, Nieznane zabytki piśmiennictwa polskiego i kaszubskiego z XIX w., w: Antropologia Kaszub i Pomorza, Gdańsk 1992.  

H. Popowska-Taborska, Nieznany autograf kaszubskiego słowniczka K.C. Mrongowiusza, w: Studia Kaszubsko-Słowińskie. Materiały z III Konferencji Słowińskiej, pod red. J. Borzyszkowskiego, Łeba – Gdańsk 1995.

J. Treder, Mrongowiusz jako kaszubolog. W dwusetną rocznicę zamieszkania w Gdańsku, „Gdańskie Studia Językoznawcze”, VII, 2000.


Florian Ceynowa o Mrongowiuszu

„Na póczątku teho stuleca bel pjirszi x. MRĄGA (Mrongovius) ve Gdąnsku, chteri se zaczą nad móvą Kaszebską zastanavjac e kilkanosce nom vłoscevech słov v swojim Mjemjecko-Polskim słovnjiku deł vedrekóvac. Pótemu zvróceło tovarzestwo dzeji e starożetnosce Pómórza v Szczecenje na ten przedmjot swoję wuvogę e starało sę wó poznanje nasze móve, ale dotechczas njevjele skurało. X. MRĄGA deł do przedrekóvanjo temu tovarzestwu vspómnjonji Katechezm [Pontanusa] e złożeł v manuskripce mełi zbjir słov Kaszebskich. Ten słavni literat Pólski e pódcewi bronjicel móve nasze, co ju wósmi krziżek liczi, zvroceł tesz wuvogę Reskov na nas wópuszczonech, a navet wód niechterech póbratimcov vesmjonech, Słovjanov. Resce tu barzo szlachetno vestąpjile […]. Tej za pomocą teho sameho Mrągi czele Mrongoviusza (tę to je provdzeve mjono jeho przodkov), napjiseł pon PRAIS s Pjotrogarde (Petersburga) rosprave wó móvje Kaszebski e posłeł ją dodom, dze ją vedrekovale. Jesz ros mjeł nasz kóchani xądz leżnosc zrobjenjo vzmjanki wó naszi móvje. Jemu nadesłele s Póznanjo gramatikę JORDANA wó móvje Serbov Łużickich do roztrząsnienjo, a tę wón często vspómino bliskje pokrevjenstwo tech dwuch narzeczi Słovjanskich. Ta kritika je vedrekovąno w Tigodnjiku Literackim v Póznanju”. 

Trze rosprave przez Stanjisława, wóros Kile słov wó Kaszebach e jich zemji przez Wójkasena, Kraków 1850, s. 39–40.


Konkurs wiedzy o Mrongowiuszu

Konkurs „Kaszubi wczoraj i dziś” organizowany jest przez Muzeum Ziemi Kościerskiej im. dra Jerzego Knyby w Kościerzynie. Od kilku lat jego tematyka związana jest z ogłaszanym przez Zarząd Główny ZKP patronem danego roku. W związku z tym tytuł tegorocznej edycji brzmi:

„Sam wśród obcego języka…”. Krzysztof Celestyn Mrongowiusz

(1764 – 1855) – pomorski językoznawca i badacz kaszubszczyzny.

Konkurs skierowany jest do uczniów szkół gimnazjalnych z obszaru województwa pomorskiego. Laureaci otrzymają dodatkowe 5 punktów w procesie rekrutacji do szkół ponadgimnazjalnych. Na zwycięzców czekają również cenne nagrody rzeczowe.

Termin zgłoszenia szkół: do dnia 7 marca 2014 r.

I etap konkursu – szkolny: 21 marca 2014 r.

► Regulamin

► Formularz zgłoszeniowy

Patronat honorowy nad konkursem obejmują: Łukasz Grzędzicki - prezes Zarządu Głównego ZKP oraz Pomorskie Kuratorium Oświaty. Współorganizatorem jest Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie. Patronat medialny nad wydarzeniem obejmuje m.in. portal kaszubi.pl . 


W ramach XI Lęborskiego Tygodnia Kultury Chrześcijańskiej, 16 października 2014 r. odbyła się konferencja popularnonaukowa KRZYSZTOF CELESTYN MRONGOWIUSZ: PROPAGATOR JĘZYKA POLSKIEGO, PREKURSOR BADAŃ KASZUBOLOGICZNYCH, KAZNODZIEJA POLSKO-EWANGELICKI - W 250 ROCZNICĘ URODZIN.

Wygłoszono dwa referaty:

  1. ks. Piotr Mendroch: Krzysztof Celestyn Mrongowiusz, jako kaznodzieja ewangelicki.
  2. prof. Zygmunt Szultka: Kaszubskie zainteresowania i badania pastora Krzysztofa C. Mrongowiusza.

Trzeci zgłoszony referat prof. Jerzego Tredera: : „Môl K.C. Mrongòwiusza w dzejach Kaszëbów i jich jãzëka”, z powodu choroby prelegenta został ograniczony do odczytania wstępu i zakończenia przez RYSZARDA WENTĘ, prowadzącego konferencję. Napisany w większości po kaszubsku, nie do końca został zrozumiany przez obecnych słuchaczy, głównie młodzież ze szkół średnich. A szkoda....

Brak pełnego referatu J. Tredera po części zastąpił w swoim wystąpieniu ks. PIOTR MENDROCH, pastor z Mrągowa, który obszernie przedstawił sylwetę pastora K.C. Mrongowiusza, z szczególnym naciskiem na jego pasje naukowe w zakresie badań i upowszechniania języka polskiego, którym ten Mazur urodzony w 1764 roku w  Olsztynku był wprost zauroczony.

Prof. ZYGMUNT SZULTKA potwierdził, że K.C. Mrongowiusz był prekursorem badań języka Kabatków – Kaszubów z okolic Cecenowa i Główczyc. Początkowe motywy naukowe/lingwistyczne szybko zastąpił motyw polityczny, a właściwie chęć udzielenia pomocy swoim ewangelickim braciom -Słowianom. Pastor prowadził je zaniepokojony brutalną germanizacją Kaszubów, o czym informował nadprezydenta Prus; bezskutecznie …

Zapoczątkowane przez Mrongowiusza badania nad językiem kaszubskim nabrały rozmachu: podjęli je Niemcy, Rosjanie, Polacy i sami Kaszubi.


 

Jak uczyć kaszubskiego w XXI wieku?

Konferencja pt. „Języka kaszubski w XXI wieku – nowoczesny, przyjazny, perspektywiczny” odbyła się 28 października. Zorganizowana została przez Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, w ramach Roku Mrongowiusza.

Do zespołu Szkół w Redzikowie przyjechało ok. 80 osób którym bliski jest temat nauczania języka kaszubskiego. Podczas konferencji wygłoszone zostały dwa wykłady: Danuty Pioch pt. Organizacja nauki języka kaszubskiego w szkole i  Ewy Andrzejewskiej pt. Efektywna lekcja języka kaszubskiego – o uwarunkowaniach skutecznej nauki). Uczestnicy konefencji mieli także okazje wziąć udział w warsztatach m.in. z zakresu wykorzystywania internetu w pracy nauczycieli kaszubskiego i sposobów aktywizacji uczniów do nauki tego języka.

 

Zobacz fotorelację z wydarzenia!

O konferencji mówi Lucyna Radzimińska, która zajmuje się edukacją w Biurze Zarządu Głównego Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego



Logo Roku Mrongowiusza

/images/dodatkowe/logo_Roku_Mrongowiusza.pdf

 
© Copyright 2005 - 2019 Portal Regionalny kaszubi.pl
Wydawnictwo Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego
Projekt graficzny: Iselin
Webmaster: Łukasz Makurat
Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Prywatności. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce. Kliknij na to powiadomienie, aby je zamknąć.