Do poprawnego działania strony wymagane jest włącznenie obsługi javascript. Zmień to w opcjach Twojej przeglądarki i odśwież stronę.

Krótka historia języka kaszubskiego

Kaszubskie nuty - popularna kaszubska pieśń.

Prawa autorskie do pocztówki: Wydawnictwo Region

 

Język kaszubski - kaszëbsczi jãzëk, kaszëbskô mòwa - jest językiem zachodniosłowiańskim. Status prawny języka kaszubskiego w Polsce reguluje:

Ustawa z dnia 6 stycznia 2005 roku o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, definiując go jako język regionalny (Dz.U. z 2005 roku Nr. 17, poz. 14).

Zgodnie z nią istnieje możliwość używania przed organami gminy, obok języka polskiego, języka kaszubskiego jako języka pomocniczego – pierwsza dokonała tego położona w powiecie bytowskim gmina Parchowo.

Język kaszubski używany jest do dziś przez kilkadziesiąt tysięcy Kaszubów zamieszkujących region kaszubski, Polskę, a nawet obszary poza granicami naszego kraju. Należy on do grupy lechickiej, która jest jedyną pozostałością słowiańskich dialektów pomorskich. Jednocześnie jest jednym z języków pomorskich. Kaszubski jest bliski standardowemu językowi polskiemu, z wpływami języka połabskiego, dolnoniemieckiego i staropruskiego.

Związki kaszubszczyzny z polszczyzną mają wymiar nie tylko lingwistyczny, ale też kulturowy. Ich uwypuklanie może wiązać się z ogólną działalnością na rzecz wiązania Pomorza z Polską, zwłaszcza wobec przeciwnych procesów germanizacyjnych. Przykładowo, Krzysztof Celestyn Mrongowiusz, wyrażając swój pogląd o relacji kaszubszczyzny z językiem polskim, odwołał się do stosunków dialektów niemieckich do odmiany ogólnoniemieckiej: „język kaszubski [...] stanowi jedynie dialekt polskiego języka literackiego (hochpolnisch) i jest mu nawet bliższy aniżeli dialekt bawarski lub saski niemieckiemu językowi literackiemu”. (Jerzy Treder: Nazwy i dialekty Pomorza dawniej i dziś: materiały z sympozjum. T. 1)

W języku kaszubskim nadal występują słowa, fony i dźwięki, które z języka polskiego już dawno wyginęły. Pomimo więc ogromnych podobieństw oba języki więcej dzieli niż łączy.

Pierwsza różnica daje się wychwycić już w pierwszej minucie rozmowy z Kaszubem. Język tego regionu jest dużo „twardszy” od języka polskiego. Wystarczy również przeczytać kawałek tekstu napisanego w rdzennym języku Kaszubów, aby odkryć nieznane w języku polskim znaki takie jak ã, é, ë, ò, ô, ù. Niezwykle duże różnice widać również w gramatyce obu języków.

Najstarsze teksty zawierające zapisy kaszubskie pochodzą z 1402 roku, przy czym są to teksty polskojęzyczne zawierające kaszubizmy, a nie teksty zapisane w całości po kaszubsku. Za najstarsze druki kaszubskie uważane są; „Duchowne piesnie Dra Marcina Luthera i inszich naboznich męzow”- Szymona Krofeya z roku 1586, jak i z roku

1643 Michała Pontanusa-„ Mały Catechism Niemiecko Wándalski abo Slowięski”. Używana obecnie forma pisana języka kaszubskiego jest ewolucją zaproponowanej w 1879 roku przez Floriana Ceynowę w wydanej w 1879 roku w Poznaniu: „Zarés do Grammatikj Kašébsko-Słovjnskjè Mòvé”. 

1 czerwca 2009 roku zaczęła w Polsce obowiązywać Europejska Karta języków regionalnych lub mniejszościowych (sporządzona w Strasburgu dnia 5 listopada 1992 rok Dz.U. z 2009 roku Nr.137, poz. 1121)– jest to istotne dla statusu języka kaszubskiego.  W roku 2003 przydzielono językowi kaszubskiemu trzyliterowy międzynarodowy kod CSB według normy ISO 639-2 (lista kodów ISO 639-1 i 639-2 po polsku). Obecnie w Polsce, a szczególnie w Województwie Pomorskim, istnieje kilkadziesiąt szkół, w których dzieci uczą się języka kaszubskiego. Od 2005 roku istnieje możliwość zdawania z niego egzaminu maturalnego, (Informator maturalny od 2005 roku z języka kaszubskiego. Centralna komisja egzaminacyjna). W języku kaszubskim wydawane są książki i czasopisma, płyty DVD, emitowane są regionalne programy radiowe i telewizyjne. Jest też wersja online: http://www.casubia-dictionary.com/

W języku kaszubskim jest też odprawiana liturgia słowa w kościołach. 

Na Uniwersytecie Gdańskim w Instytucie Filologii Polskiej od 2009 roku na kierunku filologia polska prowadzona została specjalność nauczycielska – nauczanie języka polskiego i wiedzy o języku i kulturze kaszubskiej („Kaszubistyka”). Jest to zgodne z artykułem 8.

obowiązującej w Polsce Europejskiej karty języków regionalnych i mniejszościowych dotyczącym możliwości nauki języków regionalnych na wszystkich poziomach – od przedszkolnego do uniwersyteckiego. 

Kaszub czy Kaszuba. Jak się okazuje, przedmiotem kontrowersji jest nawet sprawa nazwy mieszkańca Kaszub. O ile ustalona jest forma liczby mnogiej: (ci) Kaszubi, o tyle liczba pojedyncza wzbudza wątpliwości. Podczas gdy autorzy kaszubscy używają w polskich tekstach wyłącznie nazwy (ten) Kaszuba, wśród innych użytkowników polszczyzny dominuje, zwłaszcza w potocznym użyciu, forma (ten) Kaszub. Nowy słownik poprawnej polszczyzny uznaje za poprawne obie te formy.

Kaszubi są dziś przeważnie dwujęzyczni. W okresie zaborów byli nawet trójjęzyczni: w domu i z sąsiadami mówili po kaszubsku, w kościele modlili się po polsku,a w szkołach i urzędach używali języka niemieckiego.

Język kaszubski spełnia na Kaszubach nie tylko rolę kulturową i komunikacyjną. Jest używany głównie w rodzinach i kontaktach sąsiedzkich. W wielu kaszubskich rodzinach został zerwany proces międzypokoleniowego przekazu znajomości rodzinnej mowy. Aby upowszechniać znajomość języka kaszubskiego, po 1991 r. zaczęto wprowadzać nauczanie tego języka do szkół jako przedmiotu dodatkowego – przedmiotu dla chętnych. W roku szkolnym 2013/2014 (dane SIO Kuratorium Oświaty w Gdańsku) uczy się go w przedszkolach - 489 dzieci, szkołach podstawowych – 13 361 dzieci, w gimnazjach – 2688 dzieci, w szkołach ponadgimnazjalnych – 607 uczniów. Łącznie w szkołach na Pomorzu języka kaszubskiego uczy się 17 145 uczniów. Nauka języka kaszubskiego daje bezcenną, a w skali kraju niepowtarzalną, okazję do zapoznania ucznia z jego własnym regionem. Język regionalny nie jest w tym wypadku jedynie kodem służącym do porozumiewania się, ale – co istotniejsze – stanowi nośnik treści będących depozytem wartości fundamentalnych dla wykształcenia mentalności młodego człowieka. Pozwala to odbudowywać czy wprost budować na nowo tożsamość regionalną na podstawie wyniesionych ze szkoły, a zatem podniesionych do rangi oficjalnych, kompetencji kulturowych w ich szerokim ogólnoludzkim zakresie.

Według informacji ze spisu powszechnego, w 2011 roku - 108.140 osób deklarowało, że najczęściej w kontaktach domowych posługuje się właśnie językiem kaszubskim. W 19 gminach na Kaszubach używanie kaszubskiego zadeklarowało ponad 20% mieszkańców, dzięki czemu w myśl obowiązującego prawa, może być on tam stosowany jako język pomocniczy w kontaktach z administracją.

Na Pomorzu organizowane są również kursy rodny mòwë dla dorosłych. Niektóre urzędy i instytucje publiczne wprowadzają oficjalne tablice informacyjne w językach polskim i kaszubskim. Ten drugi coraz częściej używany jest w życiu publicznym. Nadawane są w nim programy telewizyjne i radiowe. Pierwsze programy nadawane były jedynie przez media publiczne, jednak od czasu powstania prywatnego Radia Kaszëbë w 2004 roku coraz częściej audycje kaszubskie pojawiają się w lokalnych, komercyjnych rozgłośniach radiowych i stacjach telewizyjnych.