Do poprawnego działania strony wymagane jest włącznenie obsługi javascript. Zmień to w opcjach Twojej przeglądarki i odśwież stronę.

 

 

Gôdka wùje Léòna ò makach

    Jo, ò makach. Czedë pisac ò kwiôtkach, czej nié w maju! A czerwiony pólny mak rzucô sã kòżdému w òczë, bò chòc je delikatny i jak sã gò zerwie, płatczi chùtkò òpôdają, równak mô w se mòc i rosce bëlë gdze. Jak no kòżdé zelescze. Na piôseczkach, midze kamama, przë drożëszczach, stegnach, ale nôchatni na pòlach, midzë żëtã, razã z mòdrôkama i kąkòlama. Kòżdi znaje piesniã o „czerwionëch makach na Monte Cassino”; prawie w maju 1944 r. ònë na nëch italsczich kamiznach téż piãkno kwitłë, nim tam sã zrobiło piekło i pòlała sã tak samò czerwionô lëdzkô krew.

    Co rokù në pólné maczi ceszą nasze òczë, le z jich zôrnek pewno nie dô sã ùpiec makówca. A doch w Jastra nen zôrt casta, tak samò jak „klósczi z makã” we Wëgiliã, mô ù nas, na Kaszëbach, ju swòjã tradicjã. Nie wiém, czë baro długą, bò żle jidze ò casta, to przënômni pò wsach na stołach królewałë te mni wëmëslné, jak młodzowi kùch abò babka. Te barżi „pańsczé” casta, mazurczi czë sãkòczë, przëszłë tu pózni. Skądka? Z Pòlsczi, gwës ti szlachecczi, od Niemców i chto tam wié, skądka…

    Jak wiémë, je drëdżi zôrt makù, z wikszima główkama i kwiatama nié leno czerwionyma, le téż biôłima, żôłtima abò różewima, to je òzdobny mak lékarsczi, chtërnégò tak samò wikszé zôrenka dô sã wëkòrzistac w kùchni. Nen zôrt, specjalno sóny przez lëdzy, znajemë z lëteraturë. Kòżdi pamiãto doch bôjkã ò Kòpcuszkù. Macocha kôza ji wëbrac prawie zôrna makù z pòpiołu, miast wząc na królewsczi bal. W telewizji był czesczi serial „Makòwô Panienka”. Jesz niedôwno, czej dzecë sã bawiłë bùten, pòdspiéwałë czasã do dzecynnégò „chòdzonégò” tuńca: „Siała baba mak, nie wiedziała jak, dziadek wiedział, nie powiedział, a to było – tak!”.  W „Zemsce” Czesnik wrzeszczi: „Hej, Gerwazy, daj gwintówkę, niechaj strącę tę makówkę!”, a miôł na mësli głowã procëmnika. Pòdobnëch rzeczónków je w pòlaszëznie wicy: „Głowa pusta jak makówka”, „Szkoda główki i makówki”. Bò to sã rimùje…

    Nie rzekã, że w naszëch czasach nen zôrt kwiata më móżemë téż pòdzywiac wòkół nas. Bò nié! A czemù? Władze wzbroniłë! Z roslënë „lékarsczégò makù” robi sã lékarstwa, ale téż narkòticzi, a z nima władze na całim swiece mùszą sã biôtkòwac. Zôrna makù më móżemë w składach kùpiac, a żëbë nen towôr béł, mùszą bëc plantacje, le blós pòd òstrą kòntrolą. W òkòlim jô nie widzã niżódny taczi plantacji.

     Në, a jakbë chtos chcoł miec w swòjim ogródkù tã roslënã dlô òzdobë? Bróń Bòże! Pamiãtóm z lat 50. XX st., że w naszim ògrodze przë szosë wërósł piãkny krzaczk z pôrama pąkama i ju rozkwitłima biôłima kwiatama. Widzôł sã nama i dzecë gò pòdléwałë. Le w jaczés pòpôłnié przë pórcë stanã aùto, wëlazło z niegò dwùch chłopów w cëwilu, skrącëlë do ògrodu, wërwelë nen krzaczk i gò zdeptelë. Më na to zdrzelë przez òkno, a dzecë jaż sã rozbeczałë. Ti dwaji weszlë do chëczë i òstro sã pitają, czë më nie wiemë, że mak je zakôzóny. A móże jesz gdze rosce? Na szczescé delë so wëtłomaczëc, że to bëła samòsejka, jeden cos spisôł i szlë do aùta. Jo, jo, z makã lékarsczim móże bëc tôczel. Tej òczë ceszmë tima zwikłima, pólnyma makama, a pò starémù wòlno nama szmakac ne makówce, klósczé z makã, rogale marcynsczé z kùpnyma zôrnama. Móm nôdzejã, że żóden „mądralinsczi” przë władzy nie dońdze do ùdbë, że to są téż narkòticzi.

                                                                                                               J. H.

Słowôrz: biôtkòwac sã – tu: zwalczać; blós – tylko; bùten – na dworze; doch – przecież; gwës – oczywiście; Jastra – Wielkanoc; kamizna – skała; młodzowy kùch – ciasto drożdżowe; òsoblëwie – szczególnie; pórta – furtka; prawie – akurat; procëmnik – przeciwnik; równak – jednak; rzeczónka – powiedzenie; skład – sklep; stolecé – wiek; tôczel – kłopot; ùdba – pomysł; zôrt – rodzaj;   

Gôdka wùje Léòna ò pszczołach

    Dzãka sp. Wòdecczémù wszëtcë kòchómë „Pszczółkã Majã”. A pòzwa „czerwińc” pòchòdzy òd pszczelégò „czerwù”, znaczi pònarwów, z chtërnëch pòtemù przëchodają ne robòcé òwadë. Pszczołë sã roją i jich dzél z młodą królewą szukô so nowégò dodomù. Òstatno je ò pszczołach głosno, bò nama grozy, że ònë mògą wëdżinąc, a to bë bëła katastrófa nié leno dlô nich, ale téż dlô lëdztwa. Ò ùle nôleżi dbac jak ò jiną chòwã, bò pszczołóm trôfiają sã chòrobë (warroza, amerikańsczi zgnilec), le nôgòrszé są niefachòwé òprisczi roslënów. Òprisków ni ma w miastach i mądri lëdze ùmëslelë stôwianié tam ùlów na płasczich dakach wësoczich bùdinków. I miód z tegò je!

    Miód je smaczny i zdrowi, a pszczélôrzów lëdze wiedno szónowelë. Wedle legendë òd pszczélôrza i kòłodzeja Piasta wërosła dinastia pòlsczich ksążąt i królów. Przez stalata – nimò béł wënalazłi cëczer – miodã lëdze słodzëlë jestkù i z niegò robilë „miód pitny”. Jak no rôz sã ùżôlił Wałãsa, czej chtërnes z jegò sënów narôzrobiôł: „Kto ma pszczoły, ten ma miód; kto ma dzieci, ten ma smród!”. Ale téż bił sã w piersë, że za mało zajimôł sã rodzëną, bò na głowie „miôł leno Pòlskã”.

    Pewno ze szkòłë abò zdrzélnika wiémë, że eùropejskô „miodnô pszczoła” nie je agresywnô, procëmnô do „afrikańsczich”, chtërne  - tak jak szerszénie – atakùją to, co sã rëszô, żle sã zbliżi do jich gniôzda. Le ti starszi z nas, co jesz w dzecyństwie chòdzëlë w lato bòso, pamiãtają, jile razy nas mòcno zabòlało, czej na łące më nadepnãlë na pszczołã. Dzeckò płakało, mëmka mù wëcyga żądło i slëniła bąbel. A żôl téż bëło biédny pszczołë, bò ta bez negò żądła mùsza zdechnąc z głodu. Terô ni ma problemù, bò bòso chodzy le Cejrowsczi, a na łąkach cãżkò je ùwidzec pszczołã.

     Dopiérkù z internetu jô sã dowiedzył, że jedna pszczoła przez swòje żëcé ùzbiérô łëżeczkã miodu. Te „wiosno-latné” żëją le trochã wëżi miesąca, a „jesénné” 6-9 miesãcy, żebë przetrzëmac zëmã. Żebë ùzbiérac kilo miodù, rój mùszi zapëlëc jaż 4 milionë kwiatów. Móże temù tak samò pszczelôrze są òszczãdny? Jednégò z nich bòlôł ząb i szedł do dentistczi, bë ta mù gò wërwa. Gwës priwatno. Nôprzód pitô, kùli to przińdze:

- 80 złotëch – gôdô doktorka.

- Ala diachlë! A jak długò to bãdze déra?

- Nie martwie sã, blós jaczé 5 minut.

Terô òn wëdzywiô:

- Co, 80 złotëch za 5 minut robòtë?!

    Na to doktorka:

- Żle, chłopie, chcesz, tej jô to mògã robic wiele dłëżi!

    Z lékarzã lepi sã nie sztridowac! Wrôcając do miodu, co téż czekawé, òn sã chùtkò nie psëje. Gôdô sã, że czej sã gò trzimie pò cemkù i w zëmnym, nie tracy nick nawet latama. Ùczałi nalezlë w Italii amfòrã z miodã sprzed 2,5 tys. lat i na òkò béł dobri. Znawcë równak radzą zużëc òsoblëwie miód lëpòwi ju przez rok, a jinégò téż za długò nie trzëmac. Në i nie zaléwac wrzątkã (blós do 40° C). Smacznégò!

                                                                                                                  J. H. 

Słowôrz: blós – tylko; chòwa – inwentarz; dérac – trwać: chùtkò – szybko; dzél – część; gwës – oczywiście; kùli – ile; leno – tylko; òsoblëwie – szczególnie; pònarwa – larwa; równak – jednak; stolecé – wiek; wiedno – zawsze; zdrzélnik – telewizor;

                   www.rumia.eu.

© Copyright 2019 Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Oddział Rumia
Projekt graficzny: Iselin
Webmaster: Łukasz Makurat
Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Prywatności. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce. Kliknij na to powiadomienie, aby je zamknąć.