Do poprawnego działania strony wymagane jest włącznenie obsługi javascript. Zmień to w opcjach Twojej przeglądarki i odśwież stronę.

 

 

Gôdka wùje Léòna ò żniwach

    Wele mómë równak „globalné òceplenié”? W pòprzédnym numrze rzekło mie sã, że ù nas, na Kaszëbach, żniwùje sã dopiérkù w zélnikù, a w tim rokù pò zëmnym maju przëszedł czerwińc tak cepłi, że nôstarszi lëdze taczégò nie pamiãtają. Zbòża zzôłkłë i nie bëłë radë; na wikszoscë pòl zôrna i słoma ju nick nie ùroscą, tej trzeba zebrac to, co je. Tak sã przëtrafiło, że kòmbajnë wjachałë na pòla na Kaszëbach tak samò jak na nen przikłôd pòd Warszawą czë Lublinã.

   Jo, kòmbajnë zastąpiłë kòsników, kòsarczi i białczi, co wiązałë snopczi, a téż knôpów, co ne snopczi ùstôwielé w rzãdë. A jô jesz dobrze pamiãtóm, jak më stopama czôrchelë pò rżëskù, żebë przë nëch snopkach za baro bòsëch nóg so nie pòkaléczëc. I tak nie dało sã ùstrzéc zadrapaniów abò pykli òd sëchégò òstu, chtëren trôfiôł sã midzë słomą. A tu z górë słuńce przëpiékało… Jo, to bëła cãżkô robòta na wsë òb lato. Za to lżi niżli przë sanie ùkłôdało sã fórã, bò snopczi lepi leżałë, a wóz béł dłudżi, z drôbkama. Òstatny snopk, bãkart (bãks), wiozłi béł na miészi fórze, bò na òbòrze czekôł chtos z wãbórkã zëmni wòdë, chtërną  chlustnął i na bãkarta, i na kùczra. To taczi kaszëbsczi, ale téż kòcéwsczi zwëk. Pò co? Żebë mëszë nie zżarłë zôrna? Żebë ze zôrna dało dobri chléb? Na no zakùńcznié żniw gbùr stôwiôł żniwiôrzóm sznaps jesz przed òżniwinama.

     Pòtemù w stodole abò w stogach zbòżé dosychałë, a do draszowaniô dochodało dopiérkù jesenią, nierôz nawetka ju zëmą. To bëła czësto òsóbnô „akcja”. Nié, ù nas pò wòjnie nicht nie ùżiwôł cepów, ale draszmaszinã na prąd. Przë ti robòcë béł wiôldżi kùrz, robòtnicë wëzdrzëlë jak Mùrzinowie. Czësté zôrno jesz dali schło gdzes na klepiskù i dopiérkù tej, czej zôrno bëło cwiardé jak kam, gbùr wiózł je do młëna.

    Terô kòmbajnë òd razu draszëją, a słóma je òsóbno prasowónô. Wnet pò żniwach są ùroczësté òżniwinë i przedstôwcóm władzë „starostowie” wrãcziwają brót chleba ze „świeżo wymłóconego zboża”. Je to mòżlëwé? To pewno je blós miastowô propaganda, bò sã fejn słëchô, a nen òżniwinowi chléb je pòprôwdze z mączi sprzed rokù! Czej mąka nie je dobrze sëchô, chléb bãdze miôł klóskã!

   Në, a do cze służi słoma? Przódë słomą béł krëti dak chałpë abò nawetka dwòru, słomą sã wëpichało słomnik (madrac). Ze słómë dali robi sã seczkã dlô kòni, a w całoscë pòdrzucô sã krowóm i swinióm, żebë nie leżałë blós w gnoju. Gnojã zmieszónym ze słómą gnoją gbùrze pòla, a téż dają dzałkòwicze pòd ògrodowiznã. Dzãka temù mni je chemii w jedzenim.

   Tak przëbòcziwóm to dôwné żëcé na wsë, żebë i ti, co mieszkają w miastach, i ti, co żëją pò wsach, dërch nie stãkalë, że jima je terô cãżkò. I so nie zazdroszczelë. Jak to spiéwią „Trebunie Tutki”: „A to dobrze pani w mieście, nic nie robi, ino śpi, ino śpi…”.

                                                                                                                      J. H.

Słowôrz: blós – tylko; brót – bochen; czôrchac – szurać; dërch –tylko; draszowac – młócić; gbùr – gospodarz; klóska – tu; zakalec; knôp – chłopiec; kùczer – woźnica; òbòra – podwórze; ògrodowizna – warzywa; òżniwinë – dożynki; przëbòcziwac – przypominać; pyklë – ciernie; rząd – tu: sztyga; wãbórk – wiadro;

 

Gôdka wùje Léòna ò sanie

    W pòłowie lëpińca barżi na pôłnie Pòlsczi na pòlach zaczinają sã ju żniwa, chtërné na Kaszëbach mòmë dopiérkù w zélnikù. I całé szczescé, bò tu kòl sw. Jana na łąkach dérô téż cãżkô „akcja sano”. Gôdóm „cãżkô akcja” z mëslą ò czasach dôwniészich, czedë jesz nie bëło nëch wszëtczich maszinów i przë sanie robiłë całé gbùrsczé familie, do tegò nierôz sąsôdze i sąsôdczi. Terô wikszosc z nas mieszkô w miastach i czej aùtã jedzemë so przez wse i midzë łąkama, tej widzymë przez szibã le balotë – ju wësëszoné sano sprasowóné w bale i na dodatk òbwiązóné fòlią. Tej cãżką robòtã mają le maszinë (kòsarka, pózni prasa), a mni sã mãczi jich czérowca. Tôczel gbùr miéwô le tej, czej deszcz spadnie na zsekłą trôwã abò ju zeschłi sano. Do czegò je sano? Më, mieszczónie, brëkùjemë sano le w Gòdë pòd wëgilijny tôflôk. Ale takô krowa dostôwô sano i latã, i zëmą. Jo, bëdło dlô zdrowiô i dlô mléka mùszi dostac téż sëchi fùter…

   Jak bëło przódë? Pamiãtóm z czasów dzecyństwa, czej w gòscëna niespòdzajno przëjacha wëstrojonô cotka z miasta. Dwiérze dodómù bëłë zamkłi i wëszła so na łąkã niedalek chëczë, gdze më, dzecë razã z mëmką, prawie przewrôcelë na drëgą stronã ju na pół sëchi sano. Cotka przëstanã, cknie, cknie i głosno gôdô z pòlska: „Ach, jak to siano cudownie pachnie! Taak, wieś ma swoje uroki…”. I tej zaczã sã z kòżdim z nas witac. Cëż mëmka mia robic, mùsza doch jic z cotką dodóm na kawã i kùcha, a më òstelë na ny łące, żebë skùńczëc robòtã. Móże no sano fakticzno pôchniało „cëdownie”, le më we fùl słuńcu ju òd pòdpôłnikù przewrôcelë  je dosc cãżczima – jak na dzeckò – grablëszczama. Na rãkach pòrobiłë sã bąble, chtërné pãkałë i piekłë, tej më leno zdrzelë, jile nama jesz òstało robòtë do kùńca.

    Pòstãp w ti robòce zaczął sã òd seczeniô trôwë. Wnet pò wòjnie kòsników-chłopôw z kòsą zastąpia kòsarka, a dali trôwa mùsza w słuńcu dobrze zeschnąc. Chòc nie padôł deszcz, bëła pòrénnô rosa i nôleżało robic to, co më robilë: drzewianyma grablama przewrócëc na pół zeschłą trôwã na drëgą stronã i ùłożëc letkò z bòkù, gdze bëło sëchò. Pò dwóch, trzech dniach słuńca sano bëło zgrabioné i złożoné w kòpice. A pózni mòcny bëniel abò chłop widłama wrzucôł sano na fùrmankã. Tam białka abò dzeckò ùdeptiwałë je nogama, jaż zrobia sã wësokô, ksztôłtnô fóra. Żebë sana pò drodze nie gùbic, fóra bëła pòrządno ògrabiono. Żle łąka bëła dalek, na wiérzkù béł ùłożony drąg z leńcuchama òd przódku i z tëłu i takô fóra mògła jachac nawetka wiele kilométrów. Na szosé pewno klãlë na nią czérowcë aùtów, bò to bëło prôwdzëwô „zôwalëdroga”. Kùczer sedzôł z przódkù niżi i nawetka nie wiedzôł, czë z tëłu cos jedze. Në, ale przòdë aùtów bëło nié tak wiele. A dlô dzecy jachanié na kòlëbiący sã fórze to bëła wiôlgô ùcecha…

   Dzél sana trôfiôł do szopë nad chléwama. Tam jesz dosychało, a pózni specjalną lóką w pòdłodze parobk abò gbùr zdrzucalë je krowóm prosto do kùmów. Czej na szopie nie bëło ju placu, z resztë sana bëłë robioné stodżi niedalek chléwów. Tam téż sano ùdeptiwałë dzecë, le letkò, żebë òno sã nie zaparzëło…

   Swiéżé sano mòcno pôchnãło, tak mòcno, że przez jaczis czas nicht nie rëzëkòwôł, żebë na nim spac, bò mòżnô zasnąc „na wieczi”. Co jinégò po miesącu, dwóch. Wiém òd kamrôta spòd Krakòwa, gdze sano bëło zwiozłé ju rëchli, że tam na wsë òb lato leno starkòwie i mëmka z tatkã spalë w checzach, a młodzezna szła na sano. Jedny blós spelë, jiny szukelë towarzëstwa tam, gdze béłë dzewùsë. Tak gôdôł nen kamrôt… Cëż, w tamtech czasach nie bëło „500+”, ale bòcônë miałë wiele zajãcô, bò dzecë bëłë pòtrzébné do pòmòcë mëmce i tatkòwi. A jô jesz móm w òczach - jak sã cugã abò aùtokarã dojéżdżało do Krakòwa - ne chałëpczi pòd słomą, z glënë abò drzewa i malowòné na mòdro, żebë òdegnac mùchë.

   Dzysô dzecë nawetka pò wsach nie mùszą robic przë sanie abò żniwach czë bùlwach, bò do wszëtczégò są maszinë. I prawò zabróniô! Dobrze je? Kò dobrze…

                                                                                                        J. H.

Słowôrz: bëniel – młodzieniec; blós – tylko; brëkòwac – potrzebować; cug – pociąg; dérac – trwać; dzél – część; fùl – pełne; fùter – karma; gbùr – rolnik; kòl – obok; kùch – ciasto; kùczer – woźnica; kùm – żłób; leno – tylko; pòdpôłnik – pora przedobiadowa (lub: drugie  śniadanie); prawie – akurat; tôczel – kłopot; tôflôk – obrus; zdrzec – patrzeć; zélnik – sierpień;

 

                   www.rumia.eu.

© Copyright 2019 Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Oddział Rumia
Projekt graficzny: Iselin
Webmaster: Łukasz Makurat
Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Prywatności. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce. Kliknij na to powiadomienie, aby je zamknąć.